Σβήστε το τσιγάρο – ξεκινήστε τη ζωή!
Ο καθηγητής Χαράλαμπος Ρούσσος προτείνει μια σειρά νομοθετικών μέτρων για την καταπολέμηση της καπνιστικής επιδημίας
Του Χαραλαμπου Ρoυσσου*

Στη μακρόχρονη ενασχόλησή μου με το αντικαπνιστικό κίνημα, έχω συχνά αισθανθεί, ιδιαίτερα στη χώρα μας, ότι παρακολουθώ το σχετικού τίτλου μονόπρακτο του Τσέχοφ «Οι βλαβερές συνέπειες του καπνού». Οπως και στο έργο, το όλο θέμα αποτελεί συχνά έναν κωμικό σχολιασμό ενός πραγματικού δράματος, με τον πρωταγωνιστή να διολισθαίνει σε μιαν απέραντη γκρίνια. Στη χειρότερη μάλιστα περίπτωση, αυτός ο ίδιος ο καταγγέλλων μπορεί να σωθεί στο τέλος από το στόχο των καταγγελιών του, διαπλεκόμενος μαζί του, όπως ακριβώς και ο πρωταγωνιστής του Τσέχοφ σώζεται τελικά από τη γυναίκα του, για της οποίας την καταπίεση παραπονιόταν. Ομως, είναι η καθημερινή μου δουλειά στη μονάδα εντατικής θεραπείας και στην πνευμονολογική κλινική που δεν μου αφήνει την πολυτέλεια να χαρώ αυτό το θέατρο του παραλόγου. Η δυσφορία που βιώνει ο γιατρός μετατρέπεται σε απόγνωση, όταν στην καθημερινή μας ζωή βλέπουμε τόσο νέα παιδιά να ξεκινούν το κάπνισμα, μιας και γνωρίζουμε ότι ο ένας στους δύο εφήβους που ξεκινά και συνεχίζει να καπνίζει, θα πεθάνει εξαιτίας αυτής της συνήθειάς του, έχοντας χάσει οι μισοί 20 - 25 χρόνια ζωής και οι υπόλοιποι 10 - 15 χρόνια. Στο σημερινό άρθρο θα αναφερθώ στα απαραίτητα νομοθετικά μέτρα που πρέπει να ληφθούν, μιας και αυτά φαίνεται να αποτελούν ένα από τα πιο αποτελεσματικά εργαλεία αντικαπνιστικής πολιτικής. Η επίδρασή τους είναι άμεση και εξαρτώμενη από το εκάστοτε νομοθετικό μέτρο, αλλά και έμμεση ανεξάρτητα από το μέτρο καθεαυτό. Ετσι, για παράδειγμα, η απαγόρευση του καπνίσματος σε δημόσιους χώρους έχει άμεσες επιδράσεις, αλλά και έμμεση επίδρασή στο σύνολο της κοινωνίας: το μέτρο εκπέμπει το μήνυμα ότι το τσιγάρο δεν είναι ένα «κανονικό» προϊόν όπως όλα τα άλλα. Το μήνυμα αυτό είναι από τα πιο χρήσιμα για την πρόληψη της συνήθειας, ιδιαίτερα στα μικρότερα παιδιά και τους εφήβους, οι οποίοι έχουν πειστεί από την καπνοβιομηχανία ότι το να καπνίζει κανείς είναι κάτι το «κανονικό» και τελικά αναμενόμενο. Λόγω ακριβώς της σημασίας που έχουν τα νομοθετικά μέτρα, η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας προώθησε την ψήφιση από τις χώρες-μέλη της, της Συνθήκης Πλαίσιο για τον Έλεγχο του Καπνίσματος (Framework Convention on Tobacco Control - FCTC). Η συνθήκη υπογράφηκε το 2003, με την ενεργό και καθοριστική υποστήριξη της Ε.Ε., όταν η Ελλάδα ασκούσε την Προεδρία της (υπουργός Κ. Στεφανής). Η χώρα μας επικύρωσε τη συνθήκη στις 27/1/2006. Τι έχει γίνει λοιπόν στη χώρα μας σε σχέση με τις άλλες

χώρες γύρω από την υιοθέτηση των κατάλληλων νομικών μέτρων για την καταπολέμηση της καπνιστικής επιδημίας; Είναι πράγματι το «ατίθασο πνεύμα» του Ελληνα που εμποδίζει τη λήψη και εφαρμογή μέτρων; Τι γίνεται άραγε στις πολιτισμικά πλησιέστερες χώρες σε μας, όπως η Ιταλία ή η Ισπανία; Ας ακολουθήσουμε τα προτεινόμενα από τη συνθήκη μέτρα
Μέτρα για περιορισμό της ζήτησης του καπνού
1 Πολιτική τιμών και φορολογία. Η αποτελεσματικότητα των μέτρων αυτών είναι δεδομένη. Υπολογίζεται ότι μια αύξηση της τάξης του 10% μειώνει την κατανάλωση κατά 4% σε χώρες ψηλού εισοδήματος 1. Αν και έχει προχωρήσει η εναρμόνιση της φορολογίας στα κράτη μέλη, υπάρχει ακόμα σημαντική διαφορά στην τιμή ανάμεσα στις χώρες-μέλη, με πιο φθηνή χώρα τη Λεττονία (1,07 ευρώ) και πιο ακριβή την Μ. Βρετανία (7,5 ευρώ), με την Ελλάδα κάπου στη μέση με λίγο πάνω από τα 3 ευρώ2. Θα πρέπει συνεπώς να συνεχιστεί η πολιτική αύξησης (και εναρμόνισης) των τιμών για να πετύχουμε ότι και η Γαλλία, όπου η ραγδαία αύξηση της τιμής οδήγησε σε πτώση της κατανάλωσης κατά 12% μεταξύ του 1999 και του 2003. Η τιμή ήταν ο κύριος λόγος διακοπής κατά τους Γάλλους το 2003, ενώ το 1999 η τιμή ως λόγος διακοπής ήταν μόλις τέταρτος3. Προκειμένου το μέτρο να έχει βέβαια αποτελεσματικότητα θα πρέπει να αυξηθεί η φορολόγηση και στις άλλες μορφές λήψης του καπνού, ώστε να αποφευχθεί η στροφή προς σε αυτές, όπως έγινε στη Γαλλία και τη Γερμανία.
2 Προστασία από την έκθεση στον καπνό. Οι απαγορεύσεις του καπνίσματος σε κλειστούς χώρους έχουν ως πρωταρχικό στόχο την προστασία των μη χρηστών από το παθητικό κάπνισμα, που έχει αποδειχθεί πέρα από κάθε αμφιβολία ότι έχει, επίσης, καταστροφικές συνέπειες4 και προκαλεί το θάνατο τουλάχιστον 80.000 μη καπνιστών Ευρωπαίων κάθε χρόνο. Είναι ενθαρρυντικό ότι, σύμφωνα με έρευνα του Ευρωβαρόμετρου, πάνω από το 80% των πολιτών της Ε.Ε. τάσσεται υπέρ μιας απαγόρευσης του καπνίσματος στους χώρους εργασίας και τους εσωτερικούς δημόσιους χώρους.
Η νομοθεσία στην Ε.Ε. για την απαγόρευση του καπνίσματος σε κοινόχρηστους χώρους ποικίλλει από χώρα σε χώρα. Η απαγόρευση είναι ολική στην Ιρλανδία, τη Νορβηγία και τη Σκωτία και το ίδιο θα συμβεί μέχρι το τέλος της χρονιάς για την Αγγλία και τη Β. Ιρλανδία. Στην ίδια γραμμή κινούνται η Ιταλία, η Μάλτα, η Σουηδία και το Βέλγιο, όπου το κάπνισμα επιτρέπεται μόνο σε τελείως ξεχωριστούς, κλειστούς και καλά αεριζόμενους χώρους. Στις υπόλοιπες χώρες, τα νομοθετικά μέτρα είναι σαφώς ηπιότερα και πιο ασαφή. Η έννοια του «χώρου καπνιστών» είναι μια πολύ αφηρημένη και δύσκολα εφαρμόσιμη έννοια, που επιπλέον δεν προσφέρει καμία ουσιαστική προστασία για την υγεία, αφού ο αέρας του χώρου των καπνιστών αναμειγνύεται με εκείνον του χώρου των μη καπνιστών. Εκτός της αναποτελεσματικότητάς της, η προσέγγιση αυτή που ακολουθείται και στη χώρα μας, είναι δύσκολη στην τήρηση και στον έλεγχο εφαρμογής της και αποτελεί συχνά αιτία διαφωνιών με τους καπνιστές.

Αντίθετα, οι αναφορές από την ολοκληρωτική απαγόρευση που επιβλήθηκε στην Ιρλανδία είναι εξαιρετικά θετικές: η απαγόρευση τηρείται σε ποσοστό 95% σε όλους τους χώρους (32.000 έλεγχοι το 2006), το 20% των καπνιστών αποφεύγει πια να καπνίζει μπροστά στους άλλους ακόμη και στο σπίτι τους, μειώθηκε κατά 91% το

ποσοστό μόλυνσης του αέρα στις pubs και βελτιώθηκε θεαματικά η πνευμονική λειτουργία των εργαζομένων σε αυτές5. Νομίζω, λοιπόν, ότι το παράδειγμα της Ιρλανδίας θα πρέπει να οδηγήσει τις προσπάθειες τόσο της χώρας μας όσο και των υπολοίπων χωρών. Και, βέβαια, δεν θα πρέπει να μας εμποδίσουν επιχειρήματα ότι αυτά δεν ταιριάζουν σε λαούς όπως το δικό μας. Οπως αναφέρθηκε παραπάνω, η Ιταλία και η Μάλτα προώθησαν μια επίσης ξεκάθαρη νομοθεσία, όπου ναι μεν επιτρέπεται το κάπνισμα αλλά μόνο σε ξεχωριστούς χώρους και μάλιστα με σημαντικά πρόστιμα στους παραβάτες τόσο στην επιχείρηση όσο και στον καπνιστή. Στην ίδια κατεύθυνση κινείται και η Ισπανία. Αρα και στη χώρα μας μπορούμε να προωθήσουμε αποτελεσματικά και εφαρμόσιμα μέτρα για την προστασία από το παθητικό κάπνισμα.
3 Ρύθμιση και παρακολούθηση των περιεχομένων στον καπνό ουσιών. Η σύσταση των προϊόντων καπνού θα πρέπει να είναι υπό συνεχή παρακολούθηση και έλεγχο. Τα τοξικά και εθιστικά στοιχεία του καπνού και των εκπομπών του θα πρέπει να γίνονται γνωστά στις εποπτικές αρχές, αλλά και να περιλαμβάνονται σε φυλλάδιο μέσα στο πακέτο. Επιπλέον, θα πρέπει να επιβληθούν τροποποιήσεις του προϊόντος ώστε να μειωθούν κατά το δυνατόν οι κίνδυνοι, με έλεγχο ή αφαίρεση των τοξινών και των εξαρτησιογόνων ουσιών, την απαγόρευση των πιο επικίνδυνων κατηγοριών προϊόντων και αλλαγές στο προϊόν ώστε να γίνει η έναρξη και η εξάρτηση πιο δύσκολη. Τα επίπεδα πίσσας θα πρέπει, σύμφωνα με την Ε.Ε. να είναι <12 mg.
4 Ρυθμίσεις για το πακέτο των προϊόντων καπνού. Σύμφωνα με τα προτεινόμενα στη συνθήκη θα πρέπει α) να απαγορευθούν οποιαδήποτε σήματα στο πακέτο που να παραπλανούν τον χρήστη και να του δημιουργούν την ψευδή εντύπωση ότι το προϊόν είναι λιγότερο βλαβερό από άλλα αντίστοιχα προϊόντα. Τέτοιες ετικέτες είναι το light, super light, mild ή χαμηλής πίσσας, και β) να επιβληθεί η παρουσία μεγάλων (τουλάχιστον 30% του πακέτου), καθαρών, ευανάγνωστων και εναλλασσομένων προειδοποιητικών σημάτων υγείας, εγκεκριμένων από τις αρχές, που θα περιέχουν και εικόνα. Στην πατρίδα μας, δεν έχει επιβληθεί απαγόρευση χρήσης παραπλανητικών ετικετών, αλλά έχουμε σε γενικές γραμμές ακολουθήσει τις κοινοτικές οδηγίες στο δεύτερο ζήτημα. Η προσθήκη αποκρουστικών φωτογραφιών στο πακέτο βρίσκεται υπό συζήτηση.
5 Εκπαίδευση και Ενημέρωση του κοινού για τα θέματα υγείας και εξάρτησης από τα προϊόντα καπνού. Η εκπαίδευση και η ενημέρωση του πληθυσμού, κυρίως δε των παιδιών και των εφήβων, είναι κεφαλαιώδους σημασίας. Είναι αυτή η έντονη εκστρατεία ενημέρωσης που ευθύνεται για την ανάσχεση της καπνιστικής επιδημίας στις ανεπτυγμένες χώρες. Το κράτος, λοιπόν, θα πρέπει να επενδύσει σημαντικά κεφάλαια σε αυτήν την κατεύθυνση. Τα χρήματα κατά κεφαλή που ξοδεύονται για αντικαπνιστικές πολιτικές στις χώρες της Ε.Ε. είναι κατά μέσον όρο 0,31 ευρώ, με πρωταθλήτριες τη Μ. Βρετανία (1,8 ευρώ) και τη Δανία (1,12 ευρώ). Για τη χώρα μας δεν υπάρχουν στοιχεία. Για να έχουμε όμως μια τάξη μεγέθους, το κράτος θα έπρεπε να δαπανήσει 3,4 εκατ. ευρώ προκειμένου να ήταν στον κοινοτικό μέσο όρο ή 6,3 εκατ. ευρώ για να βρίσκεται μεταξύ των 10 πρώτων χωρών ή 10,5 εκατ. ευρώ για να είναι στην πρώτη πεντάδα.

6 Απαγόρευση διαφήμισης, χορηγίας και προώθησης προϊόντων καπνού. Η απαγόρευση της διαφήμισης έχει περάσει από πολλά στάδια και εμπόδια τόσο σε εθνικό όσο και σε επίπεδο Ε.Ε. Οπως και η απαγόρευση του καπνίσματος στους

κοινόχρηστους χώρους, το μέτρο αυτό εφαρμόζεται με διαφορετική αυστηρότητα και έκταση στις διάφορες χώρες. Στη χώρα μας, απαγορεύεται η διαφήμιση στον Τύπο και σε άλλα έντυπα μέσα, κάθε μορφή ραδιοφωνικής ή τηλεοπτικής διαφήμισης προϊόντων καπνού, καθώς και η λήψη χορηγιών από τα ηλεκτρονικά μέσα από επιχειρήσεις η κύρια δραστηριότητα των οποίων είναι η παραγωγή ή η πώληση προϊόντων καπνού. Τέλος, απαγορεύεται κάθε είδους διαφήμιση στους χώρους υπηρεσιών υγείας, εκπαιδευτικών ιδρυμάτων όλων των βαθμίδων δημοσίου και ιδιωτικού δικαίου, κέντρων νεότητας και χώρων άθλησης.
Η ελληνική νομοθεσία είναι εναρμονισμένη με αυτές των άλλων χωρών της Ε.Ε., αλλά απομένουν να γίνουν πολλά στην απαγόρευση της έμμεσης διαφήμισης, κυρίως στην τηλεόραση και τον κινηματογράφο. Οπως παλαιότερα τα «αιώνια θηλυκά» - ντίβες του κινηματογράφου, όπως λ.χ. η Ingrid Bergman δίπλα στον επίσης καπνίζοντα Humphrey Bogart, ή η Rita Heyworth στη Gilda, έτσι και σήμερα, οι δημοφιλείς ηθοποιοί των σίριαλ και του κινηματογράφου καπνίζουν σε κάθε ευκαιρία και νιώθουν αυτήν την ανάγκη με όλα τα προβαλλόμενα συναισθήματα που βιώνουν, με αποτέλεσμα να εκπέμπεται το μήνυμα ότι το τσιγάρο είναι ο καλύτερος σύντροφος τόσο στη χαρά όσο και στη λύπη, στο άγχος αλλά και την ανία, κ.λπ.
7 Προώθηση μέτρων για τη διακοπή του καπνίσματος και της θεραπείας της εξάρτησης. Φυσικά δεν επιτρέπεται να παραμελήσουμε τους ήδη χρήστες. Θα πρέπει να αναπτύξουμε αποτελεσματικά προγράμματα για τη διακοπή του καπνίσματος. Το κόστος των προσφερόμενων θεραπειών και των σχετικών φαρμάκων που σήμερα μας παρέχονται θα πρέπει να αναλαμβάνεται από το κράτος ή τους ασφαλιστικούς οργανισμούς. Στη χώρα μας, υπάρχουν ελάχιστα εξειδικευμένα κέντρα σε σχέση με τις ανάγκες, με αποτέλεσμα να ανθούν ιδιωτικά ψευδο-επιστημονικά κέντρα διακοπής που υπόσχονται θαύματα στους απεγνωσμένους καπνιστές. Επιπλέον, τα ασφαλιστικά ταμεία δεν αποδέχονται την συνταγογράφηση των σκευασμάτων υποκατάστασης της νικοτίνης ή των φαρμάκων διακοπής του καπνίσματος θεωρώντας τα «φάρμακα life-style». Και για να συμπληρωθεί το παράλογο, τα εναλλακτικά του τσιγάρου προϊόντα χορήγησης νικοτίνης, όταν φθάνουν στην αγορά μετά από εξαιρετικά αυστηρό έλεγχο, σε αντίθεση με το τσιγάρο, έχουν τιμές που τα κάνουν να μην έχουν καμιά πιθανότητα να το ανταγωνιστούν.
Η Ευθύνη του Πολίτη
Φυσικά και κανείς θα μπορούσε να σκεφθεί και να προτείνει και άλλα πολλά μέτρα στην κατεύθυνση να απελευθερωθεί η κοινωνία μας από την καπνιστική επιδημία-λαίλαπα. Σίγουρα τα υψηλά ποσοστά καπνιζόντων Ελλήνων θα πρέπει να μας ωθεί σε αυτήν την κατεύθυνση. Διάλεξα σήμερα να αναφερθώ στις πτυχές εκείνες του ζητήματος και στα μέτρα που συμφωνήθηκαν μεταξύ 192 χωρών. Στο πλαίσιο αυτό τώρα θα πρέπει οι πολίτες να κινητοποιηθούν και να δράσουν πιέζοντας την πολιτεία προς την υιοθέτηση των παραπάνω μέτρων.

Η 31η Μαΐου έχει καθιερωθεί όχι ως ημέρα μνήμης των θυμάτων της καπνιστικής επιδημίας, αλλά ως μέρα δράσης για την αντιμετώπισή της. Οι ενεργοί πολίτες της χώρας μας θα πρέπει να συνενώσουν τη φωνή και τις προσπάθειές τους με αυτές των υπολοίπων λαών, ιδιαίτερα στην Ε.Ε., και να διευρύνουν τον δρόμο που σιγά σιγά ανοίγεται (όπως με την FCTC) για μια κοινωνία ελεύθερη από καπνό. Γιατροί και άλλοι επαγγελματίες υγείας, δημοσιογράφοι, πολιτικοί, αλλά και απλοί πολίτες θα

πρέπει να δουλέψουμε για τον κοινό αυτό σκοπό χάριν του εαυτού μας και των παιδιών μας. Η ευθύνη όλων, αλλά ιδιαίτερα των υπουργείων Υγείας και Παιδείας, είναι τεράστια και κανείς δεν έχει δικαίωμα να την αποποιείται ή να αναβάλει την ανάληψή της.
Προτάσεις για μείωση της διάθεσης προϊόντων καπνού
1 Πάταξη της παράνομης διακίνησης. Με τον όρο αυτόn εννοούμε τόσο το λαθρεμπόριο όσο και τη διακίνηση απομιμήσεων ή παράνομα κατασκευασμένων τσιγάρων. Για τον σκοπό αυτόν η FCTC προτείνει την αναγραφή στα πακέτα της χώρας προέλευσης και της χώρας για της οποίας την αγορά προορίζονται, στενή συνεργασία μεταξύ των χωρών για την παρακολούθηση του διασυνοριακού εμπορίου των προϊόντων καπνού και υιοθέτηση αυστηρότερων ποινών για το αντίστοιχο λαθρεμπόριο.
2 Πώληση σε ανηλίκους. Συνιστάται η απαγόρευση πώλησης προϊόντων καπνού σε ανηλίκους. Το συγκεκριμένο μέτρο δεν μπορεί απλά να είναι μια ξερή απαγόρευση. Αυτό θα επιτευχθεί και με έλεγχο των σημείων πώλησης και με ευθύνη του πωλητή να ελέγξει το νόμιμο της ηλικίας, την απαγόρευση πώλησής τους με τρόπο που να επιτρέπει την άμεση πρόσβαση σε αυτά (λ.χ. σε ράφια), την απαγόρευση των αυτόματων μηχανημάτων και την απαγόρευση να κατασκευάζονται γλυκά, σνακ ή παιχνίδια με φόρμες προϊόντων καπνού για να έλξει τα μικρά παιδιά. Επίσης, θα πρέπει να απαγορευτεί η διανομή δωρεάν προϊόντων καπνού στο κοινό και ιδιαίτερα στους ανηλίκους και η πώληση σε μικρά πακέτα (λ.χ. των 10) που τα καθιστά πιο εύκολα αποκτήσιμα από αυτούς. Η απαγόρευση πώλησης σε ανηλίκους έχει ήδη υιοθετηθεί από αρκετές χώρες, όπως από την Ισπανία το 2005, ενώ στη χώρα μας αναμένεται νομοσχέδιο για την απαγόρευση πώλησης προϊόντων καπνού και αλκοόλ σε ανηλίκους κάτω των 18 ετών στο πλαίσιο 20 δράσεων για την προστασία των παιδιών.

* Ο κ. Χαράλαμπος Ρούσσος είναι καθηγητής Εντατικής Θεραπείας και Πνευμονολογίας. Υπήρξε πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Πνευμονολογικής Εταιρείας και του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος Πνευμονολογίας την κρίσιμη περίοδο των αποφάσεων για την απαγόρευση του καπνίσματος σε δημόσιους χώρους.